مشکلات گوارشی از شایع‌ترین دلایل مراجعه کودکان به پزشک هستند. کولیک و رفلاکس نوزادی، یبوست، اسهال و دل درد، بیشتر خوش‌خیم و گذرا هستند، اما گاهی نشانه بیماری‌هایی هستند که نیاز به بررسی دارند. در این راهنما مشکلات رایج گوارش کودکان، علائم هشدار و زمان مراجعه به فوق تخصص گوارش کودکان را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
دستگاه گوارش کودک چه تفاوتی با بزرگسال دارد؟
دستگاه گوارش نوزاد هنوز در حال تکامل است. دریچه بین مری و معده ضعیف‌تر است و به همین دلیل برگرداندن شیر در ماه‌های اول بسیار شایع است. آنزیم‌های هضم و میکروب‌های مفید روده به تدریج کامل می‌شوند و با شروع غذای کمکی، الگوی اجابت مزاج تغییر می‌کند. کودکان همچنین در برابر کم‌آبی ناشی از اسهال و استفراغ بسیار حساس‌تر از بزرگسالان هستند.
کولیک و رفلاکس نوزادی
گریه‌های طولانی و بی‌دلیل در ساعات عصر، که معمولاً از دو هفتگی شروع و تا سه چهار ماهگی برطرف می‌شود، کولیک نام دارد: کولیک نوزاد. برگرداندن شیر هم در نیمی از نوزادان سالم دیده می‌شود و بیشتر آن‌ها تا یک سالگی خوب می‌شوند: رفلاکس نوزاد و کودک. اگر برگرداندن شیر با اختلال رشد، استفراغ جهنده یا سبز، یا امتناع از خوردن همراه باشد، باید بررسی شود.
یبوست کودکان
یبوست یکی از شایع‌ترین مشکلات کودکان است و بیشتر هنگام شروع غذای کمکی، آموزش توالت و ورود به مدرسه رخ می‌دهد. در بیشتر کودکان علت آن عملکردی است، یعنی کودک به دلیل ترس از درد دفع را نگه می‌دارد. درمان به موقع از ایجاد چرخه نگه داشتن مدفوع جلوگیری می‌کند: یبوست کودکان.
اسهال و کم‌آبی
اسهال حاد در کودکان بیشتر به دلیل عفونت‌های ویروسی مثل روتاویروس است و معمولاً در چند روز خوب می‌شود. مهم‌ترین خطر آن کم‌آبی است که با محلول خوراکی آب‌رسانی (ORS) قابل پیشگیری است. نشانه‌های کم‌آبی و زمان مراجعه را در اسهال کودکان و کم‌آبی توضیح داده‌ایم.
دل درد کودکان
دل درد از شایع‌ترین شکایت‌های کودکان سنین مدرسه است. بیشتر دل دردهای مکرر عملکردی هستند و با استرس، یبوست یا عادت‌های غذایی مرتبطند، اما گاهی علل جدی‌تر مثل آپاندیسیت یا انواژیناسیون وجود دارد. علائم هشدار را در دل درد کودکان ببینید. برای آپاندیسیت هم آپاندیسیت را بخوانید.
حساسیت‌ها و عدم تحمل‌های غذایی
حساسیت به پروتئین شیر گاو شایع‌ترین حساسیت غذایی در نوزادان است و با علائمی مثل خون در مدفوع، استفراغ، اگزما و بی‌قراری خود را نشان می‌دهد: حساسیت به پروتئین شیر گاو. بیماری سلیاک هم ممکن است در کودکی با اسهال مزمن، نفخ و کوتاهی قد خود را نشان دهد؛ ببینید بیماری سلیاک.
علائم هشدار در کودکان
- استفراغ سبز یا خونی، یا استفراغ جهنده مکرر در نوزاد.
- خون در مدفوع یا مدفوع سیاه.
- عدم وزن‌گیری یا کاهش وزن.
- نشانه‌های کم‌آبی: کم شدن ادرار، خشکی دهان، گریه بدون اشک، فرو رفتن ملاج.
- دل درد شدید که کودک را از خواب بیدار می‌کند یا در سمت راست پایین شکم متمرکز است.
- شکم متورم و سفت، یا بی‌حالی و خواب‌آلودگی غیرعادی.
- زردی بعد از دو هفتگی یا مدفوع کم‌رنگ و سفید در نوزاد.
تغذیه سالم برای گوارش کودک
- شیر مادر بهترین غذا برای شش ماه اول است و از بسیاری از مشکلات گوارشی پیشگیری می‌کند.
- غذای کمکی را از شش ماهگی و به تدریج شروع کنید.
- میوه، سبزی و غلات کامل را در رژیم کودک بگنجانید.
- آب کافی بدهید و آب‌میوه صنعتی و نوشابه را محدود کنید.
- برنامه منظم برای وعده‌ها و رفتن به توالت داشته باشید.
فوق تخصص گوارش کودکان چه کسی است؟
فوق تخصص گوارش، کبد و تغذیه کودکان، متخصص کودکانی است که دوره تکمیلی بیماری‌های گوارش و کبد کودکان را گذرانده و آندوسکوپی و کولونوسکوپی کودکان را انجام می‌دهد. برای مشکلات ساده، متخصص کودکان اولین مرجع است و در موارد مقاوم یا دارای علائم هشدار، ارجاع به فوق تخصص گوارش کودکان لازم است. فهرست پزشکان گوارش کودکان در شهرها: دکتر گوارش کودکان خوب در تهران، دکتر گوارش کودکان خوب در همدان و دکتر گوارش کودکان خوب در شهرکرد. برای آشنایی با بیماری‌های گوارشی بزرگسالان، راهنمای جامع بیماری‌های گوارشی را بخوانید.
باورهای نادرست درباره گوارش کودکان
- آب‌قند و عرقیات گیاهی کولیک را درمان می‌کنند: این مواد برای نوزادان توصیه نمی‌شوند.
- در اسهال باید غذای کودک را قطع کرد: ادامه تغذیه، روده را سریع‌تر ترمیم می‌کند.
- دندان درآوردن باعث اسهال شدید می‌شود: ممکن است مدفوع کمی شل‌تر شود، اما اسهال شدید علت دیگری دارد.
- برگرداندن شیر یعنی شیر مادر مناسب نیست: رفلاکس نوزاد ربطی به کیفیت شیر مادر ندارد.
شروع غذای کمکی و گوارش کودک
شروع غذای کمکی از شش ماهگی نقطه عطفی در گوارش کودک است. اضافه کردن تدریجی غذاها، یکی‌یکی و با فاصله چند روز، به شناسایی حساسیت‌ها کمک می‌کند. غذاهای غنی از آهن مانند گوشت، زرده تخم‌مرغ و حبوبات اهمیت زیادی دارند. با شروع غذای جامد، تغییر رنگ، بو و قوام مدفوع طبیعی است و گاهی یبوست موقت ایجاد می‌شود که با آب کافی، پوره میوه‌هایی مثل گلابی و آلو و سبزی‌ها بهتر می‌شود.
عسل تا یک سالگی ممنوع است و شیر گاو به عنوان نوشیدنی اصلی هم تا یک سالگی توصیه نمی‌شود. از آب‌میوه‌های صنعتی و غذاهای شور و شیرین پرهیز کنید و به کودک اجازه دهید بر اساس احساس گرسنگی و سیری خود غذا بخورد.
رشد کودک، مهم‌ترین نشانه سلامت گوارش
پایش منظم قد و وزن کودک در منحنی رشد، بهترین شاخص سلامت دستگاه گوارش اوست. کودکی که به‌طور طبیعی رشد می‌کند، حتی اگر گاهی دل درد یا تغییر اجابت مزاج داشته باشد، به احتمال زیاد بیماری جدی ندارد. در مقابل، افت منحنی رشد حتی بدون علائم گوارشی واضح، نیاز به بررسی دارد.
زردی نوزادی و بیماری‌های کبد کودکان
زردی در هفته اول تولد شایع و اغلب طبیعی است، اما زردی که بیش از دو هفته ادامه دارد، به‌ویژه همراه با مدفوع کم‌رنگ یا سفید و ادرار تیره، ممکن است نشانه بیماری‌های مجاری صفراوی مثل آترزی صفراوی باشد. تشخیص این بیماری در دو ماه اول زندگی برای موفقیت درمان بسیار مهم است و این نوزادان باید سریع به فوق تخصص گوارش کودکان ارجاع شوند.
استفراغ در کودکان
استفراغ در کودکان بیشتر به دلیل عفونت‌های ویروسی است و در یکی دو روز خوب می‌شود. دادن مقادیر کم و مکرر مایعات مهم‌ترین کار است.
پرسش‌های رایج
نوزاد شیرخوار چند بار در روز باید مدفوع کند؟
نوزادان شیر مادر ممکن است بعد از هر بار شیر خوردن یا فقط هر چند روز یک بار مدفوع کنند؛ اگر مدفوع نرم است و نوزاد وزن می‌گیرد، طبیعی است.
آیا دل درد کودک من عصبی است؟
بسیاری از دل دردهای مکرر عملکردی هستند و با استرس مرتبطند، اما پزشک باید ابتدا علائم هشدار را رد کند.
آندوسکوپی در کودکان بی‌خطر است؟
بله، با دستگاه‌های مخصوص کودکان و بیهوشی سبک توسط فوق تخصص گوارش کودکان انجام می‌شود.
جمع‌بندی
کولیک، رفلاکس نوزادی، یبوست، اسهال و دل درد شایع‌ترین مشکلات گوارشی کودکان هستند و بیشتر آن‌ها خوش‌خیم‌اند. استفراغ سبز یا خونی، خون در مدفوع، کم‌آبی، عدم وزن‌گیری و دل درد شدید علائم هشدار هستند که نیاز به مراجعه فوری دارند.
دکتر گوارش کودکان در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.
۱۱ پاسخ