سرطان‌های دستگاه گوارش، از مری تا روده بزرگ و کبد و پانکراس، روی هم بخش بزرگی از سرطان‌ها را تشکیل می‌دهند. سرطان معده و روده بزرگ در ایران از شایع‌ترین سرطان‌ها هستند. بسیاری از این سرطان‌ها اگر زود تشخیص داده شوند قابل درمان‌اند و برخی، مثل سرطان روده بزرگ، با غربالگری منظم حتی قابل پیشگیری هستند. در این راهنما علائم هشدار، عوامل خطر، روش‌های تشخیص و درمان را مرور می‌کنیم.
مهم‌ترین سرطان‌های گوارشی
- سرطان روده بزرگ و رکتوم (کولورکتال): ببینید سرطان روده بزرگ.
- سرطان معده: ببینید سرطان معده.
- سرطان پانکراس: ببینید سرطان پانکراس.
- سرطان کبد: ببینید سرطان کبد.
- سرطان مری، سرطان کیسه صفرا و مجاری صفراوی و تومورهای روده کوچک از انواع کمتر شایع هستند.
علائم هشداری که نباید نادیده گرفت
- خون در مدفوع یا مدفوع سیاه و قیری.
- تغییر پایدار در عادت اجابت مزاج بیش از چند هفته.
- کاهش وزن بی‌دلیل و بی‌اشتهایی.
- سختی یا درد هنگام بلع.
- کم‌خونی فقر آهن بدون علت روشن.
- زردی پوست و چشم بدون درد.
- سیری زودرس، استفراغ مداوم یا توده در شکم.
- سوء هاضمه جدید بعد از ۵۰ سالگی.
عوامل خطر مشترک
افزایش سن مهم‌ترین عامل خطر سرطان‌های گوارشی است. سیگار و قلیان، مصرف زیاد گوشت قرمز و فرآوری‌شده، غذاهای خیلی شور و دودی، چاقی، کم‌تحرکی و الکل، خطر بیشتر این سرطان‌ها را بالا می‌برند. عفونت هلیکوباکتر پیلوری عامل اصلی سرطان معده است؛ ببینید میکروب معده. هپاتیت B و C و سیروز زمینه سرطان کبد را فراهم می‌کنند؛ ببینید سیروز کبدی. سابقه خانوادگی و برخی سندرم‌های ارثی هم خطر را چند برابر می‌کنند.
غربالگری، کلید پیشگیری
غربالگری یعنی جستجوی سرطان یا ضایعات پیش‌سرطانی در افرادی که هیچ علامتی ندارند. برای سرطان روده بزرگ، کولونوسکوپی یا تست خون مخفی مدفوع از ۴۵ سالگی توصیه می‌شود و با برداشتن پولیپ‌ها، از ایجاد سرطان جلوگیری می‌کند. جزئیات را در غربالگری سرطان روده ببینید. برای سرطان کبد، بیماران مبتلا به سیروز یا هپاتیت B مزمن هر شش ماه سونوگرافی می‌شوند. در افراد با سابقه خانوادگی سرطان معده، آزمایش و درمان هلیکوباکتر و گاهی آندوسکوپی توصیه می‌شود.
روش‌های تشخیص
آندوسکوپی و کولونوسکوپی همراه با نمونه‌برداری، روش قطعی تشخیص سرطان‌های مری، معده و روده است؛ ببینید بیوپسی و جواب پاتولوژی. سی‌تی‌اسکن، MRI و اندوسونوگرافی برای تعیین مرحله بیماری و بررسی پانکراس و کبد به کار می‌روند. آزمایش‌های خون مثل تومور مارکرها بیشتر برای پیگیری درمان کاربرد دارند تا تشخیص اولیه؛ ببینید تومور مارکرهای گوارشی.
مرحله‌بندی و درمان
درمان هر سرطان به نوع، محل و مرحله آن بستگی دارد. در مراحل اولیه، جراحی برداشتن تومور یا حتی برداشتن آندوسکوپیک ضایعات خیلی سطحی ممکن است درمان قطعی باشد. در مراحل پیشرفته‌تر، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، داروهای هدفمند و ایمنی‌درمانی قبل یا بعد از جراحی به کار می‌روند. تصمیم‌گیری درمان در بهترین حالت توسط تیمی شامل فوق تخصص گوارش، جراح، انکولوژیست و رادیوتراپیست انجام می‌شود.
زندگی سالم برای کاهش خطر
- سیگار و قلیان را ترک کنید.
- سبزی، میوه، حبوبات و غلات کامل را در رژیم خود افزایش دهید.
- گوشت قرمز و فرآوری‌شده و غذاهای شور و دودی را کم کنید.
- وزن مناسب و فعالیت بدنی منظم داشته باشید.
- در برابر هپاتیت B واکسینه شوید و هپاتیت C را درمان کنید.
- عفونت هلیکوباکتر را درمان کنید.
- در زمان مقرر غربالگری انجام دهید.
به کدام پزشک مراجعه کنیم؟
فوق تخصص گوارش و کبد معمولاً اولین پزشکی است که با آندوسکوپی سرطان را تشخیص می‌دهد. جراح عمومی یا جراح کولورکتال و جراح کبد و پانکراس، جراحی را انجام می‌دهند و فوق تخصص خون و انکولوژی درمان دارویی را هدایت می‌کند. فهرست پزشکان مرتبط با سرطان‌های گوارشی در شهرها: پزشک سرطان‌های گوارشی خوب در تهران، پزشک سرطان‌های گوارشی خوب در مشهد و پزشک سرطان‌های گوارشی خوب در اصفهان. برای آشنایی با کل دستگاه گوارش، راهنمای جامع بیماری‌های گوارشی را بخوانید.
باورهای نادرست درباره سرطان‌های گوارشی
- سرطان روده فقط در سالمندان دیده می‌شود: موارد زیر ۵۰ سال در سال‌های اخیر بیشتر شده است.
- اگر علامت ندارم، سرطان ندارم: بیشتر سرطان‌های گوارشی در مراحل اولیه بی‌علامت هستند.
- نمونه‌برداری سرطان را پخش می‌کند: این باور نادرست است و نمونه‌برداری تنها راه تشخیص قطعی است.
- سرطان همیشه کشنده است: بسیاری از سرطان‌های گوارشی در مراحل اولیه با جراحی درمان قطعی دارند.
سرطان مری
سرطان مری دو نوع اصلی دارد. نوع سنگفرشی بیشتر با سیگار، قلیان، الکل، نوشیدن چای و نوشیدنی‌های خیلی داغ و رژیم فقیر از میوه و سبزی مرتبط است و در برخی مناطق شمال شرق ایران شیوع بالایی دارد. نوع آدنوکارسینوم در پایین مری ایجاد می‌شود و با رفلاکس طولانی‌مدت، مری بارت و چاقی ارتباط دارد. سختی پیشرونده بلع، ابتدا برای غذاهای جامد و بعد مایعات، همراه با کاهش وزن مهم‌ترین علامت آن است و باید با آندوسکوپی بررسی شود.
حمایت از بیمار و خانواده
تشخیص سرطان برای بیمار و خانواده دشوار است. حمایت تغذیه‌ای، کنترل درد، مشاوره روان‌شناختی و استفاده از گروه‌های حمایتی، بخش مهمی از درمان هستند. پرسیدن سؤال از تیم درمان درباره مرحله بیماری، اهداف درمان و عوارض احتمالی، به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک می‌کند. در بسیاری از سرطان‌ها، گرفتن نظر دوم از یک مرکز تخصصی قبل از شروع درمان کار منطقی است.
سرطان کیسه صفرا و مجاری صفراوی
سرطان کیسه صفرا نادر است اما در افراد با سنگ‌های بزرگ و طولانی‌مدت، کیسه صفرای کلسیفیه و پولیپ‌های بزرگ‌تر از یک سانتی‌متر شایع‌تر است. سرطان مجاری صفراوی یا کلانژیوکارسینوما هم بیشتر با زردی بدون درد، خارش، ادرار تیره و مدفوع کم‌رنگ خود را نشان می‌دهد. سونوگرافی، MRCP، اندوسونوگرافی و ERCP در تشخیص این سرطان‌ها به کار می‌روند و جراحی در مراحل اولیه بهترین شانس درمان را دارد.
تومورهای نادر دستگاه گوارش
تومورهای استرومال دستگاه گوارش (GIST)، تومورهای نورواندوکرین و لنفوم‌های معده و روده، انواع کمتر شایع اما مهم هستند. این تومورها گاهی به‌طور اتفاقی در آندوسکوپی یا تصویربرداری دیده می‌شوند و درمان آن‌ها با سرطان‌های معمول تفاوت دارد؛ برای مثال، لنفوم نوع مالت معده در مراحل اولیه گاهی فقط با درمان هلیکوباکتر بهبود پیدا می‌کند.
ورزش و کاهش خطر سرطان
فعالیت بدنی منظم، حتی ۳۰ دقیقه پیاده‌روی تند در بیشتر روزهای هفته، خطر سرطان روده بزرگ را به‌طور قابل توجهی کم می‌کند. ورزش با کمک به کنترل وزن، بهبود حساسیت به انسولین و تسریع حرکت روده این اثر را ایجاد می‌کند.
پرسش‌های رایج
آیا سرطان‌های گوارشی ارثی هستند؟
بیشتر آن‌ها ارثی نیستند، اما داشتن بستگان درجه یک مبتلا خطر را بالا می‌برد و غربالگری زودتر را لازم می‌کند.
آیا سرطان روده بزرگ قابل پیشگیری است؟
بله. بیشتر سرطان‌های روده از پولیپ شروع می‌شوند و برداشتن پولیپ در کولونوسکوپی از ایجاد سرطان جلوگیری می‌کند.
سرطان معده در ایران چقدر شایع است؟
سرطان معده یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در ایران است، به‌ویژه در استان‌های شمالی و شمال‌غربی.
جمع‌بندی
سرطان‌های روده بزرگ، معده، کبد و پانکراس مهم‌ترین سرطان‌های گوارشی هستند. خون در مدفوع، کاهش وزن، سختی بلع و کم‌خونی بی‌دلیل علائم هشدار هستند. غربالگری به‌موقع، درمان هلیکوباکتر و هپاتیت و سبک زندگی سالم بهترین راه‌های پیشگیری‌اند.
پزشک سرطان‌های گوارشی در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.
۳ پاسخ