بیماری‌های کیسه صفرا و پانکراس؛ راهنمای کامل سنگ صفرا، کوله‌سیستیت، پانکراتیت و درمان‌ها

کیسه صفرا و پانکراس دو عضو کوچک اما حیاتی در هضم غذا هستند. کیسه صفرا صفرای ساخته‌شده در کبد را ذخیره می‌کند و بعد از غذای چرب آن را به روده می‌فرستد. پانکراس هم آنزیم‌های قوی برای هضم چربی، پروتئین و قند و هورمون‌هایی مثل انسولین می‌سازد. سنگ کیسه صفرا از شایع‌ترین بیماری‌های گوارشی است و پانکراتیت از دردناک‌ترین آن‌ها. در این راهنمای جامع، بیماری‌های این دو عضو، علائم، روش‌های تشخیص و درمان را مرور می‌کنیم.

کیسه صفرا و پانکراس کجا هستند و چه کاری می‌کنند؟

کیسه صفرا کیسه‌ای گلابی‌شکل به طول حدود هشت سانتی‌متر است که زیر کبد در سمت راست بالای شکم قرار دارد. صفرا از راه مجرای صفراوی مشترک به دوازدهه می‌ریزد. پانکراس عضوی کشیده پشت معده است که سر آن در قوس دوازدهه و دمش نزدیک طحال قرار دارد. مجرای پانکراس معمولاً همراه با مجرای صفراوی در نقطه‌ای به نام آمپول واتر به روده باز می‌شود؛ به همین دلیل سنگ صفرایی که در این نقطه گیر کند، می‌تواند باعث پانکراتیت شود.

سنگ کیسه صفرا

حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بزرگسالان سنگ کیسه صفرا دارند و بیشتر آن‌ها هرگز علامتی پیدا نمی‌کنند. زنان، افراد بالای ۴۰ سال، افراد چاق، کسانی که سریع وزن کم کرده‌اند و زنان باردار بیشتر در معرض خطرند. درد کولیکی بعد از غذای چرب علامت کلاسیک آن است. همه چیز درباره علت‌ها، علائم و درمان را در سنگ کیسه صفرا آورده‌ایم و رژیم مناسب را در رژیم غذایی سنگ کیسه صفرا.

التهاب کیسه صفرا (کوله‌سیستیت)

وقتی سنگ خروجی کیسه صفرا را مسدود کند، کیسه ملتهب و گاهی عفونی می‌شود. درد مداوم بیش از شش ساعت، تب و حساسیت زیر دنده راست نشانه‌های آن است و معمولاً به بستری و جراحی نیاز دارد. ببینید: کوله‌سیستیت یا التهاب کیسه صفرا.

عمل کیسه صفرا

برداشتن کیسه صفرا یا کوله‌سیستکتومی یکی از شایع‌ترین جراحی‌های شکم است که امروزه بیشتر به روش لاپاراسکوپی انجام می‌شود. اینکه چه کسانی به عمل نیاز دارند، عمل چگونه انجام می‌شود و زندگی بعد از آن چگونه است را در عمل لاپاراسکوپی کیسه صفرا و زندگی بدون کیسه صفرا توضیح داده‌ایم.

پولیپ کیسه صفرا

پولیپ‌های کیسه صفرا معمولاً در سونوگرافی اتفاقی دیده می‌شوند و بیشتر آن‌ها رسوبات کلسترول خوش‌خیم هستند. اندازه پولیپ مهم‌ترین عامل تصمیم‌گیری درباره پیگیری یا جراحی است: پولیپ کیسه صفرا.

پانکراتیت حاد و مزمن

پانکراتیت حاد التهاب ناگهانی پانکراس است که بیشتر با سنگ صفرا یا الکل ایجاد می‌شود و با درد شدید بالای شکم که به پشت می‌زند همراه است. پانکراتیت مزمن آسیب پایدار پانکراس است که به درد مزمن، سوء جذب و دیابت منجر می‌شود. هر دو را در پانکراتیت حاد و مزمن بررسی کرده‌ایم. سرطان پانکراس هم در سرطان پانکراس توضیح داده شده است.

روش‌های تشخیص

• سونوگرافی شکم: روش اول برای سنگ و پولیپ کیسه صفرا.
• آزمایش خون: آنزیم‌های کبد، بیلی‌روبین، آمیلاز و لیپاز.
• سی‌تی‌اسکن: برای پانکراتیت و عوارض آن.
• MRCP: تصویربرداری ام‌آرآی از مجاری صفراوی و پانکراس بدون نیاز به آندوسکوپی.
• اندوسونوگرافی (EUS): دقیق‌ترین روش برای سنگ‌های کوچک مجرا و توده‌های پانکراس. ببینید: اندوسونوگرافی.
• ERCP: روشی آندوسکوپی برای خارج کردن سنگ مجرای صفراوی و گذاشتن استنت. ببینید: ERCP.

صفرا و معده

گاهی صفرا به جای حرکت به سمت روده، به معده و مری برمی‌گردد و سوزش، تلخی دهان و استفراغ صفراوی ایجاد می‌کند. این حالت بیشتر بعد از جراحی‌های معده و برداشتن کیسه صفرا دیده می‌شود: ریفلاکس صفراوی.

علائمی که نیاز به مراجعه فوری دارند

• درد شدید بالای شکم که بیش از چند ساعت طول کشیده.
• درد همراه با تب و لرز.
• زردی پوست و چشم، ادرار تیره و مدفوع کم‌رنگ.
• درد شدید که به پشت می‌زند و با استفراغ‌های مکرر همراه است.
• گیجی یا افت فشار همراه با درد شکم.

برای بیماری‌های کیسه صفرا و پانکراس به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

فوق تخصص گوارش و کبد در تشخیص، ERCP و درمان پانکراتیت نقش اصلی دارد و جراح عمومی کیسه صفرا را برمی‌دارد. فهرست پزشکان کیسه صفرا و پانکراس در شهرها: دکتر کیسه صفرا و پانکراس خوب در تهران، دکتر کیسه صفرا و پانکراس خوب در اهواز و دکتر کیسه صفرا و پانکراس خوب در اصفهان. برای دیدن کل دستگاه گوارش، راهنمای جامع بیماری‌های گوارشی را بخوانید.

باورهای نادرست درباره کیسه صفرا و پانکراس

• سنگ صفرا با روغن زیتون و آبلیمو دفع می‌شود: این روش‌ها سنگ را دفع نمی‌کنند و ممکن است حمله درد ایجاد کنند.
• همه سنگ‌های صفرا باید عمل شوند: سنگ‌های بی‌علامت معمولاً نیازی به جراحی ندارند.
• بعد از برداشتن کیسه صفرا نمی‌توان غذای چرب خورد: بیشتر افراد بعد از چند هفته رژیم معمولی دارند.
• پانکراتیت فقط در افراد الکلی دیده می‌شود: سنگ صفرا شایع‌ترین علت پانکراتیت حاد است.

پیشگیری از سنگ صفرا و پانکراتیت

حفظ وزن مناسب و پرهیز از کاهش وزن خیلی سریع، رژیم پرفیبر و کم‌چربی اشباع، فعالیت بدنی منظم و وعده‌های منظم، خطر تشکیل سنگ صفرا را کم می‌کنند. در افرادی که تحت رژیم‌های بسیار کم‌کالری یا جراحی چاقی هستند، پزشک گاهی داروی پیشگیری از سنگ تجویز می‌کند.

برای پیشگیری از پانکراتیت، درمان به‌موقع سنگ صفرای علامت‌دار، پرهیز از الکل، کنترل چربی خون به‌ویژه تری‌گلیسرید بسیار بالا و ترک سیگار اهمیت دارد. بعد از یک حمله پانکراتیت صفراوی، معمولاً برداشتن کیسه صفرا در همان بستری یا مدت کوتاهی بعد توصیه می‌شود تا از حمله دوباره جلوگیری شود.

زندگی با بیماری‌های مزمن پانکراس

بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن ممکن است به آنزیم‌های پانکراس همراه هر وعده غذایی، مکمل ویتامین‌های محلول در چربی و درمان دیابت نیاز داشته باشند. کنترل درد، تغذیه مناسب و پیگیری منظم با فوق تخصص گوارش کیفیت زندگی این بیماران را بهتر می‌کند.

درد کیسه صفرا با درد معده چه فرقی دارد؟

درد کیسه صفرا معمولاً در سمت راست بالای شکم یا وسط سر دل است، بعد از غذای چرب یا شب‌ها شروع می‌شود، به شانه راست یا پشت می‌زند و بین نیم ساعت تا چند ساعت طول می‌کشد. درد زخم و گاستریت بیشتر سوزشی است، با گرسنگی یا غذا تغییر می‌کند و با داروهای کاهنده اسید بهتر می‌شود. سونوگرافی ساده‌ترین راه تمایز این دو است.

بارداری و سنگ صفرا

هورمون‌های بارداری حرکت کیسه صفرا را کند می‌کنند و خطر تشکیل سنگ را بالا می‌برند. بیشتر سنگ‌های بارداری بی‌علامت‌اند و بعد از زایمان پیگیری می‌شوند، اما درد شدید، تب یا زردی در بارداری نیاز به بررسی فوری دارد و در صورت لزوم جراحی لاپاراسکوپی در سه‌ماهه دوم انجام می‌شود.

پرسش‌های رایج

جمع‌بندی

سنگ کیسه صفرا، التهاب کیسه صفرا، پولیپ‌ها و پانکراتیت مهم‌ترین بیماری‌های این بخش از دستگاه گوارش هستند. سونوگرافی و آزمایش خون پایه تشخیص است و ERCP، اندوسونوگرافی و جراحی لاپاراسکوپی ابزارهای اصلی درمان. دردهای شدید بالای شکم، به‌خصوص با تب یا زردی، نیاز به مراجعه فوری دارند.

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.