بسیاری از بیماری‌های گوارشی فقط با دیدن مستقیم داخل معده و روده یا با آزمایش‌های دقیق تشخیص داده می‌شوند. آندوسکوپی و کولونوسکوپی امروز ابزارهای اصلی پزشکان گوارش هستند و علاوه بر تشخیص، برای برداشتن پولیپ، توقف خونریزی و درمان تنگی‌ها هم به کار می‌روند. در این راهنما همه روش‌های تشخیصی رایج گوارش، آمادگی‌ها، میزان درد و ایمنی آن‌ها و کاربرد هر کدام را مرور می‌کنیم.
آندوسکوپی چیست و چه انواعی دارد؟
آندوسکوپ لوله‌ای باریک و انعطاف‌پذیر است که در سر آن دوربین و منبع نور قرار دارد. پزشک تصویر را روی مانیتور می‌بیند و از کانال داخل دستگاه می‌تواند ابزارهای کوچکی برای نمونه‌برداری، برداشتن پولیپ یا بستن رگ خونریزی‌دهنده عبور دهد. بسته به اینکه کدام قسمت دستگاه گوارش بررسی شود، روش‌ها نام‌های متفاوتی دارند.
آندوسکوپی فوقانی مری، معده و دوازدهه را بررسی می‌کند. کولونوسکوپی کل روده بزرگ و انتهای روده کوچک را می‌بیند. سیگموئیدوسکوپی فقط بخش پایانی روده بزرگ را بررسی می‌کند. کپسول آندوسکوپی روده کوچک را تصویربرداری می‌کند و اندوسونوگرافی ترکیبی از آندوسکوپی و سونوگرافی است. ERCP هم برای مجاری صفراوی و پانکراس به کار می‌رود.
آندوسکوپی معده
آندوسکوپی فوقانی پرکاربردترین روش تشخیصی گوارش است و برای بررسی سوزش سر دل مقاوم، زخم، خونریزی، سختی بلع و تأیید عفونت هلیکوباکتر انجام می‌شود. حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول می‌کشد و با آرام‌بخش تحمل آن آسان است. جزئیات در آندوسکوپی معده آمده است.
کولونوسکوپی و آمادگی آن
کولونوسکوپی بهترین روش برای پیدا کردن پولیپ و سرطان روده بزرگ است و پولیپ‌ها را می‌توان در همان جلسه برداشت. موفقیت آن بیش از هر چیز به تمیز بودن روده بستگی دارد. درباره خود روش در کولونوسکوپی چیست و درباره رژیم و داروهای ملین قبل از آن در آمادگی کولونوسکوپی توضیح داده‌ایم.
روش‌های تکمیلی و پیشرفته
- کپسول آندوسکوپی: بلعیدن یک دوربین کوچک برای دیدن روده کوچک. ببینید: کپسول آندوسکوپی.
- اندوسونوگرافی: سونوگرافی از داخل دستگاه گوارش برای پانکراس، مجاری صفراوی و تومورها. ببینید: اندوسونوگرافی (EUS).
- سیگموئیدوسکوپی: بررسی کوتاه‌تر بخش انتهایی روده بزرگ. ببینید: سیگموئیدوسکوپی.
- ERCP: درآوردن سنگ مجرای صفرا و گذاشتن استنت. ببینید: ERCP.
آیا آندوسکوپی درد دارد؟
ترس از درد مهم‌ترین دلیل به تعویق انداختن آندوسکوپی و کولونوسکوپی است. با آرام‌بخش وریدی یا بیهوشی سبک، بیشتر بیماران چیزی از روش به خاطر نمی‌آورند. انواع آرام‌بخشی، خطرها و مراقبت‌های بعد از آن را در بیهوشی و درد در آندوسکوپی بخوانید.
آزمایش‌های غیرتهاجمی گوارش
همه بیماری‌های گوارشی به آندوسکوپی نیاز ندارند. آزمایش مدفوع برای خون مخفی و کالپروتکتین، تست تنفسی اوره برای هلیکوباکتر، تست تنفسی هیدروژن برای عدم تحمل لاکتوز و رشد بیش از حد باکتری، و آزمایش خون برای سلیاک و کم‌خونی ابزارهای ساده و ارزان تشخیص هستند. ببینید: آزمایش‌های تشخیصی گوارش.
نمونه‌برداری و جواب پاتولوژی
در بسیاری از آندوسکوپی‌ها تکه‌های بسیار کوچکی از بافت برداشته می‌شود. این کار درد ندارد و جواب آن معمولاً یک تا دو هفته بعد آماده می‌شود. اصطلاحاتی مثل گاستریت مزمن، متاپلازی روده‌ای یا دیسپلازی در جواب پاتولوژی را در بیوپسی و جواب پاتولوژی توضیح داده‌ایم.
روش‌های آندوسکوپی برای کاهش وزن
بالون داخل معده و تزریق بوتاکس در دیواره معده دو روش آندوسکوپیک برای کمک به کاهش وزن هستند که بدون برش انجام می‌شوند. اثربخشی، عوارض و افراد مناسب برای هر کدام را در بوتاکس معده و بالون معده بررسی کرده‌ایم.
چه زمانی پزشک آندوسکوپی یا کولونوسکوپی را توصیه می‌کند؟
- سوزش سر دل یا سوء هاضمه بالای ۴۵ تا ۵۰ سال یا همراه با علائم هشدار.
- سختی بلع، استفراغ مکرر یا کاهش وزن بی‌دلیل.
- خون در مدفوع، مدفوع سیاه یا کم‌خونی فقر آهن بدون علت.
- تغییر طولانی در اجابت مزاج یا اسهال مزمن.
- غربالگری سرطان روده بزرگ از ۴۵ سالگی یا زودتر در صورت سابقه خانوادگی.
- پیگیری بیماری‌هایی مثل مری بارت، کولیت اولسراتیو و پولیپ‌های قبلی.
عوارض و ایمنی
آندوسکوپی و کولونوسکوپی روش‌های بسیار ایمنی هستند. شایع‌ترین عارضه نفخ و گلودرد خفیف است که در چند ساعت برطرف می‌شود. عوارض جدی مانند سوراخ شدن روده یا خونریزی نادر است و بیشتر بعد از برداشتن پولیپ‌های بزرگ دیده می‌شود. درد شدید شکم، تب یا خونریزی زیاد بعد از روش باید سریع به پزشک اطلاع داده شود.
انجام آندوسکوپی در شهر شما
آندوسکوپی و کولونوسکوپی را فوق تخصص گوارش و کبد و در برخی مراکز جراحان عمومی و کولورکتال انجام می‌دهند. فهرست پزشکان انجام‌دهنده این روش‌ها در شهرها: پزشک آندوسکوپی و کولونوسکوپی خوب در تهران، پزشک آندوسکوپی و کولونوسکوپی خوب در یاسوج و پزشک آندوسکوپی و کولونوسکوپی خوب در شیراز. برای آشنایی با کل بیماری‌های گوارشی، راهنمای جامع بیماری‌های گوارش را بخوانید.
باورهای نادرست درباره آندوسکوپی
- آندوسکوپی خیلی دردناک است: با آرام‌بخش، بیشتر بیماران چیزی از روش به خاطر نمی‌آورند.
- نمونه‌برداری یعنی پزشک به سرطان شک دارد: بیشتر نمونه‌ها برای بررسی التهاب و هلیکوباکتر است.
- کولونوسکوپی فقط برای افراد بیمار است: کولونوسکوپی غربالگری برای افراد سالم بالای ۴۵ سال توصیه می‌شود.
- آندوسکوپی عفونت منتقل می‌کند: دستگاه‌ها طبق پروتکل‌های دقیق ضدعفونی می‌شوند و انتقال عفونت بسیار نادر است.
آندوسکوپی درمانی
آندوسکوپی امروز فقط ابزار دیدن نیست. پزشکان گوارش با آندوسکوپ پولیپ‌های بزرگ را بدون جراحی برمی‌دارند، خونریزی زخم معده را با گیره یا تزریق متوقف می‌کنند، واریس مری را با حلقه می‌بندند، تنگی‌های مری و روده را با بالون گشاد می‌کنند، اجسام خارجی بلعیده‌شده را خارج می‌کنند و در سرطان‌های پیشرفته استنت می‌گذارند تا مسیر غذا باز بماند. بسیاری از این درمان‌ها بیمار را از جراحی بزرگ بی‌نیاز می‌کنند.
در برخی مراکز پیشرفته، سرطان‌های بسیار زودرس مری، معده و روده هم با روش‌هایی مانند برداشتن زیر مخاطی آندوسکوپیک به‌طور کامل و بدون برش برداشته می‌شوند.
هزینه و دسترسی
آندوسکوپی و کولونوسکوپی در بیشتر شهرهای بزرگ در بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها و مراکز خصوصی آندوسکوپی انجام می‌شوند و معمولاً تحت پوشش بیمه‌های پایه و تکمیلی قرار دارند. هزینه نهایی به نوع آرام‌بخشی، انجام نمونه‌برداری یا برداشتن پولیپ و مرکز انجام‌دهنده بستگی دارد. قبل از نوبت‌گیری درباره نیاز به معرفی‌نامه بیمه و نحوه دریافت جواب پاتولوژی سؤال کنید.
آندوسکوپی در بیماران قلبی و سالمندان
افرادی که داروهای ضد انعقاد مصرف می‌کنند، دریچه مصنوعی قلب دارند یا سالمند هستند، می‌توانند با برنامه‌ریزی درست آندوسکوپی شوند. هماهنگی میان پزشک گوارش و پزشک قلب برای تنظیم داروها، پایش دقیق‌تر در طول روش و دوز کمتر آرام‌بخش، خطرها را به حداقل می‌رساند.
پرسش‌های رایج
آندوسکوپی و کولونوسکوپی را می‌توان در یک روز انجام داد؟
بله. اگر هر دو لازم باشد، معمولاً در یک جلسه و با یک آرام‌بخشی پشت سر هم انجام می‌شوند و اول آندوسکوپی و بعد کولونوسکوپی انجام می‌شود.
بعد از آندوسکوپی می‌توانم رانندگی کنم؟
اگر آرام‌بخش گرفته‌اید، تا پایان همان روز نباید رانندگی کنید و بهتر است همراه داشته باشید.
آیا سی‌تی کولونوگرافی جایگزین کولونوسکوپی است؟
کولونوگرافی مجازی پولیپ‌های بزرگ را پیدا می‌کند اما امکان نمونه‌برداری ندارد و اگر چیزی دیده شود، کولونوسکوپی لازم می‌شود.
جمع‌بندی
آندوسکوپی معده، کولونوسکوپی، کپسول آندوسکوپی، اندوسونوگرافی و سیگموئیدوسکوپی ابزارهای اصلی تشخیص و درمان بیماری‌های گوارشی هستند و با آرام‌بخش کم‌درد و ایمن انجام می‌شوند. آزمایش‌های مدفوع، تست‌های تنفسی و آزمایش خون هم بسیاری از بیماری‌ها را بدون آندوسکوپی تشخیص می‌دهند. آمادگی درست، کلید نتیجه دقیق است.
پزشک آندوسکوپی و کولونوسکوپی در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.
۲۸ پاسخ