کبد بزرگ‌ترین عضو داخلی بدن و یکی از پرکارترین آن‌هاست؛ بیش از پانصد کار مختلف از ساختن صفرا و پروتئین‌های خون تا ذخیره قند، تنظیم چربی‌ها و خنثی کردن داروها و سموم را انجام می‌دهد. کبد عضوی صبور است و بیشتر بیماری‌هایش سال‌ها بی‌صدا پیش می‌روند. به همین دلیل بسیاری از افراد فقط وقتی متوجه بیماری کبد می‌شوند که یک آزمایش خون یا سونوگرافی معمولی انجام داده‌اند. در این راهنمای جامع، مهم‌ترین بیماری‌های کبد، روش‌های تشخیص و راه‌های حفظ سلامت آن را مرور می‌کنیم.
کبد چه کارهایی انجام می‌دهد؟
- ساختن صفرا برای هضم چربی‌ها.
- ساختن آلبومین و فاکتورهای انعقادی خون.
- ذخیره قند به شکل گلیکوژن و آزاد کردن آن هنگام نیاز.
- تنظیم کلسترول و چربی‌های خون.
- خنثی و دفع داروها، الکل و مواد سمی.
- ذخیره آهن، مس و ویتامین‌های A، D و B12.
- تبدیل آمونیاک به اوره.
کبد قدرت ترمیم و بازسازی بسیار بالایی دارد؛ حتی اگر بخش بزرگی از آن برداشته شود، می‌تواند دوباره رشد کند. اما آسیب مزمن و طولانی، این توانایی را به تدریج از بین می‌برد و به فیبروز و سیروز منجر می‌شود.
کبد چرب؛ شایع‌ترین بیماری کبد
کبد چرب غیرالکلی که امروزه به آن بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) هم می‌گویند، در حدود یک سوم بزرگسالان ایرانی دیده می‌شود و با چاقی، دیابت، چربی خون بالا و کم‌تحرکی ارتباط نزدیک دارد. بیشتر افراد مبتلا علامتی ندارند، اما در بخشی از آن‌ها التهاب و فیبروز ایجاد می‌شود. درباره گریدها و درمان آن در کبد چرب؛ گریدها، علائم و درمان و درباره رژیم مناسب در رژیم غذایی کبد چرب نوشته‌ایم.
هپاتیت‌های ویروسی
هپاتیت یعنی التهاب کبد و ویروس‌ها یکی از علت‌های مهم آن هستند. هپاتیت A و E از راه آب و غذای آلوده منتقل می‌شوند و معمولاً خودبه‌خود خوب می‌شوند: هپاتیت A و E. هپاتیت B و C از راه خون و تماس‌های پرخطر منتقل می‌شوند و ممکن است مزمن شوند و به سیروز و سرطان کبد برسند. واکسن هپاتیت B بسیار مؤثر است و هپاتیت C امروزه با داروهای خوراکی کاملاً درمان می‌شود. توضیح کامل را در هپاتیت B و هپاتیت C بخوانید.
هپاتیت خودایمنی و سایر بیماری‌ها
در هپاتیت خودایمنی، سیستم ایمنی به سلول‌های کبد حمله می‌کند. این بیماری بیشتر در زنان دیده می‌شود و با داروهای سرکوب‌کننده ایمنی کنترل می‌شود: هپاتیت خودایمنی. بیماری‌های ارثی مثل ویلسون و هموکروماتوز، بیماری‌های مجاری صفراوی و آسیب کبدی ناشی از داروها و مکمل‌های گیاهی هم از علت‌های دیگر بیماری کبد هستند.
سیروز کبدی
سیروز مرحله پایانی بسیاری از بیماری‌های مزمن کبد است که در آن بافت سالم کبد با بافت جوشگاهی جایگزین می‌شود. سیروز می‌تواند سال‌ها جبران‌شده و بی‌علامت باشد، اما در مرحله پیشرفته با آسیت، خونریزی واریس مری، زردی و گیجی همراه می‌شود. درباره علائم، عوارض و درمان آن در سیروز کبدی نوشته‌ایم.
آنزیم‌های کبدی و زردی
بالا بودن ALT و AST در آزمایش خون شایع‌ترین دلیل مراجعه به پزشک کبد است. این آنزیم‌ها ممکن است به دلیل کبد چرب، هپاتیت، داروها یا حتی ورزش سنگین بالا بروند. در آنزیم‌های کبدی بالا توضیح داده‌ایم چه چیزی طبیعی است و کی باید نگران شد. زردی پوست و چشم هم نشانه افزایش بیلی‌روبین است و علت‌های کبدی و غیرکبدی دارد: زردی یا یرقان در بزرگسالان.
توده‌ها و کیست‌های کبد
بسیاری از توده‌هایی که در سونوگرافی کبد دیده می‌شوند خوش‌خیم‌اند؛ مثل همانژیوم و کیست ساده. کیست هیداتید که از انگل منتقل‌شده از سگ ایجاد می‌شود در ایران شایع است و نیاز به درمان دارد. درباره آن‌ها در کیست و توده‌های خوش‌خیم کبد نوشته‌ایم. سرطان کبد بیشتر در زمینه سیروز و هپاتیت مزمن ایجاد می‌شود: سرطان کبد.
روش‌های تشخیص بیماری‌های کبد
- آزمایش خون: ALT، AST، ALP، GGT، بیلی‌روبین، آلبومین و PT/INR.
- آزمایش‌های ویروسی هپاتیت B و C.
- سونوگرافی شکم برای دیدن اندازه، چربی و توده‌های کبد.
- فیبرواسکن برای سنجش سفتی و چربی کبد بدون سوزن. ببینید: فیبرواسکن کبد.
- سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی برای بررسی توده‌ها.
- نمونه‌برداری کبد در موارد خاص.
چگونه از کبد مراقبت کنیم؟
- وزن مناسب را حفظ کنید؛ کاهش ۷ تا ۱۰ درصد وزن، کبد چرب را به‌طور محسوس بهتر می‌کند.
- الکل مصرف نکنید.
- واکسن هپاتیت B را تزریق کنید.
- داروها، مکمل‌ها و داروهای گیاهی را بدون نظر پزشک مصرف نکنید.
- قند و چربی خون را کنترل کنید.
- از وسایل شخصی مشترک مثل تیغ و مسواک استفاده نکنید.
- قهوه در حد معمول در مطالعات با کاهش فیبروز کبد همراه بوده است.
- ورزش منظم حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته.
برای بیماری‌های کبد به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
فوق تخصص گوارش و کبد پزشک اصلی بیماری‌های کبد است. متخصصان داخلی هم کبد چرب و بسیاری از مشکلات کبدی را پیگیری می‌کنند و متخصصان عفونی در درمان هپاتیت‌های ویروسی تجربه زیادی دارند. فهرست پزشکان کبد و هپاتیت در شهرها: دکتر کبد خوب در تهران، دکتر کبد خوب در کرمانشاه و دکتر کبد خوب در خرم آباد. برای دیدن جایگاه کبد در کل دستگاه گوارش، راهنمای جامع بیماری‌های گوارشی را بخوانید.
باورهای نادرست درباره کبد
- کبد چرب فقط در افراد چاق دیده می‌شود: افراد لاغر هم ممکن است کبد چرب داشته باشند.
- دمنوش‌ها و پاک‌کننده‌های کبد مؤثرند: هیچ دمنوشی کبد را پاک نمی‌کند و برخی مکمل‌ها به کبد آسیب می‌زنند.
- هپاتیت B از راه غذای مشترک منتقل می‌شود: هپاتیت B از راه خون و تماس جنسی منتقل می‌شود.
- آنزیم‌های طبیعی یعنی کبد کاملاً سالم است: کبد چرب و حتی سیروز ممکن است با آنزیم‌های طبیعی همراه باشند.
کبد و سبک زندگی
کاهش هفت تا ده درصد وزن، فعالیت بدنی منظم، کم کردن قند و نوشیدنی‌های شیرین، پرهیز از الکل و مصرف نکردن داروها و مکمل‌ها بدون نظر پزشک، مهم‌ترین اقدامات برای محافظت از کبد هستند.
کبد و داروها
کبد بیشتر داروها را متابولیزه می‌کند و برخی داروها مثل دوز بالای استامینوفن، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضد سل و ضد تشنج، می‌توانند به کبد آسیب بزنند. بیماران کبدی باید قبل از مصرف هر دارو، مکمل یا داروی گیاهی جدید با پزشک مشورت کنند و فهرست کامل داروهای خود را در هر ویزیت همراه داشته باشند.
پرسش‌های رایج
علائم بیماری کبد چیست؟
بیشتر بیماری‌های کبد در مراحل اولیه علامتی ندارند. در مراحل پیشرفته‌تر خستگی، زردی، ادرار تیره، خارش، تورم شکم و پاها و کبودی‌های آسان دیده می‌شود.
آیا کبد خودش را ترمیم می‌کند؟
کبد قدرت بازسازی بالایی دارد و بسیاری از آسیب‌ها، مثل کبد چرب و حتی فیبروز اولیه، با برطرف شدن علت قابل برگشت‌اند.
چه آزمایشی برای سلامت کبد بدهیم؟
آزمایش آنزیم‌های کبد (ALT و AST)، بیلی‌روبین و در صورت نیاز آزمایش هپاتیت B و C و سونوگرافی کبد ارزیابی اولیه خوبی است.
جمع‌بندی
کبد عضوی حیاتی با وظایف متعدد است که بیماری‌هایش اغلب بی‌صدا پیش می‌روند. کبد چرب شایع‌ترین بیماری کبد است و هپاتیت‌های B و C، هپاتیت خودایمنی و سیروز از بیماری‌های مهم دیگر هستند. کنترل وزن، پرهیز از الکل و داروهای غیرضروری، واکسن هپاتیت B و بررسی به‌موقع آنزیم‌ها، کلید حفظ سلامت کبد است.
دکتر کبد در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.
۱۴ پاسخ